Towarzystwo Filomatyczne stanowiło tajnie działającą w latach 1817-1823 organizację młodzieży wileńskiej, której celem było samokształcenie, wzajemna pomoc oraz zaangażowanie społeczne i patriotyczne. Do Towarzystwa należał m.in. Adam Mickiewicz. W strukturze organizacji funkcjonowało również Zgromadzenie Filaretów, którego prezesem był Tomasz Zan. W 1823 r. oba stowarzyszenia zostały zdemaskowane przez władze carskie, czego efektem był głośny proces prowadzony przez Nikołaja Nowosilcowa, zakończony zesłaniem studentów w głąb Rosji.
ZAKUP PRYMASA
W czasie istnienia Towarzystwa powstał szereg dokumentów, które złożyły się na Archiwum. Opiekunem tej spuścizny został Onufry Pietraszkiewicz. Po jego śmierci w 1863 r. pieczę nad materiałami przejęli spadkobiercy. Po wojnie światowej dokumenty uległy rozproszeniu. Część z nich została skradziona, inne przekazano Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego. Pewna część zbioru, zgodnie z intencją spadkobierczyni Archiwum – Ireny Kulickiej, wykonującej wolę Stanisławy Pietraszkiewiczówny, została zakupiona przez prymasa Stefana Wyszyńskiego i trafiła do Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego.
DZIAŁANIA DYPLOMATÓW
Warto wspomnieć, że poza samą zawartością Archiwum interesujące są także jego dramatyczne losy oraz droga potajemnego dotarcia kolekcji do Lublina. W latach 1960-1980 bowiem miało miejsce kilka nieoficjalnych transportów archiwaliów z Wilna na Lubelszczyznę. Jeden z nich niestety został przejęty przez celników na granicy polsko-radzieckiej i w wyniku zabiegów dyplomatycznych trafił ostatecznie do Muzeum Literatury im. Adama Mickiewicza w Warszawie. Biblioteka Uniwersytecka KUL jest więc jedną z kilku instytucji, w których zgromadzono dokumenty filomatów.
KOPIA DZIADÓW
Wśród materiałów wchodzących w skład Archiwum Filomatów znajdują się protokoły zebrań Towarzystwa, materiały dotyczące stowarzyszeń, takich jak Zgromadzenie Filaretów czy Związek Promienistych, liczna korespondencja – także z okresu zesłania na Syberię – oraz niektóre utwory literackie, w tym Romantyczność zapisana ręką Adama Mickiewicza. Kopia Dziadów (część II) została przepisana przez przyjaciela autora – Jana Czeczota. Poprawki i dopiski naniósł sam Mickiewicz. Na początku tekstu znajduje się objaśnienie: „Dziady, tak się nazywa uroczysty obrzęd na pamiątkę zmarłych obchodzony pospolicie w wigilię wszystkich świętych, w cerkwi na cmentarzu”. Drugi z dopisków został zaczerpnięty z Hamleta Williama Shakespeare’a – obok wersji angielskiej poeta zapisał słynne słowa również po polsku: „Są dziwy w niebie i na ziemi o których ani śniło się naszym Filozofom”. Co znamienne, Mickiewicz wprowadził także istotne zmiany w samym tekście – dokonał kilku skreśleń większych i mniejszych partii utworu oraz zastąpił postać „Xiędza” osobą „Guślarza”. Rękopisowi towarzyszą wstawki z zaklęciami, jak również Przedmowa do Dziadów, wyjaśniająca jeszcze dokładniej charakter opisywanego obrzędu, oraz wiersz Upiór.
Autografy Przedmowy i Upiora zostały przez Mickiewicza przesłane Czeczotowi w liście datowanym na 7 lutego 1823 r. Zdaniem Stanisława Pigonia, wybitnego badacza i edytora twórczości Adama Mickiewicza, kopia II części Dziadów została sporządzona przez Jana Czeczota po to, aby uzmysłowić władzom Uniwersytetu Wileńskiego, że bardziej wskazane byłoby zwolnienie poety z obowiązków nauczycielskich w Kownie i umożliwienie mu powrotu do Wilna oraz pracy na uczelni.
O WYJĄTKOWYM ZNACZENIU
Na podstawie rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego z 2020 r., najcenniejsze zbiory Biblioteki Uniwersyteckiej KUL, w tym Archiwum Filomatów, zostały zakwalifikowane do Narodowego Zasobu Bibliotecznego, obejmującego materiały o wyjątkowym znaczeniu dla polskiego dziedzictwa historycznego i kulturowego, podlegające szczególnej ochronie. Ze względu na swoją wartość rękopisy są udostępniane badaczom lub wykorzystywane do celów wystawienniczych wyłącznie w wyjątkowych przypadkach.
Całość Archiwum została zdigitalizowana i jest dostępna w ramach projektu Archiwum Filomatów. Obecnie wybrane artefakty z Archiwum pokazywane są na wystawie Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego Czas odemknąć drzwi kaplicy. «Dziady» z rękopisów od-czytywane.
źródło: Katolicka Agencja Informacyjna (KAI)
